W jakich utworach literackich i książkach wspomina się o Irpiniu. Zestawienie

W związku z niedawnymi wydarzeniami pełnoskalowej inwazji Rosji, Irpień stał się epicentrum światowej uwagi, będąc jednocześnie symbolem zniszczenia i niezłomnej odwagi. W tym artykule koncentrujemy się na tym, jak to miasto i jego dramatyczne wydarzenia zostały przedstawione we współczesnej literaturze, a także przypominamy znanych ukraińskich pisarzy, którzy mieszkali i tworzyli w Irpiniu.

Petro Szczerbyna „Bitwa o Irpień”

Książka opowiada o wydarzeniach, które miały miejsce pod koniec lutego i w marcu ubiegłego roku w mieście Irpień w obwodzie kijowskim. Zawiera opinie znanych na świecie osób o wydarzeniach irpieńskich, listę oddziałów wykonujących zadania bojowe w rejonie miasta, a także wspomina bohaterów, którzy oddali życie za Irpień.

W maju 2022 roku wydawnictwo Samit Knyha wydało anglojęzyczną wersję książki Bitwa o Irpień. Następnie książka trafiła do Biblioteki Kongresu USA i została zaprezentowana w Waszyngtonie, Warszawie, Dublinie oraz innych miastach Europy.

Książka stanowi pierwsze zbiorowe opracowanie relacji bezpośrednich uczestników obrony miasta-bohatera Irpienia: cywilów, którzy chwycili za broń i utworzyli obronę terytorialną miasta; weteranów ATO, którzy po raz drugi musieli stanąć w obronie Ukrainy – tym razem swojego miasta; lekarzy, wolontariuszy i urzędników, którzy nie opuścili rodzinnego Irpienia.

Jewhenija Podobna „Miasta żywych, miasta martwych. Historie z wojny w Buczy i Irpieniu”

W grudniu 2022 roku wydawnictwo Folio opublikowało książkę dziennikarki, korespondentki wojennej i trenerki medialnej Jewhenii Podobnej zatytułowaną Miasta żywych, miasta martwych. Historie z wojny w Buczy i Irpieniu, opowiadającą o zbrodniach rosyjskich okupantów przeciwko Ukraińcom.

„Oddałabym bardzo wiele, żeby tej książki nie było. Żeby to wszystko, o czym w niej opowiadam, nigdy się nie wydarzyło. Zawiera ona jedynie część materiałów zebranych latem i we wrześniu. Dla mnie to bardzo ważne. Bardzo mnie to boli. W czasach, gdy jutra może nie być, boję się po prostu nie zdążyć: nagrać, odnaleźć, opowiedzieć” — napisała Jewhenija w dniu premiery książki.

Serhij Martyniuk „13 wierszy, czyli Bitwa o Irpień zmieniła świat”
Nowy tom poezji „13 wierszy, czyli Bitwa o Irpień zmieniła świat” autorstwa Serhija Martyniuka (Świtogora Leleki) otwiera nowy etap wojennej twórczości pisarza. 24 lutego Serhij Martyniuk chwycił za broń myśliwską i dołączył do irpieńskiego ruchu oporu przeciwko okupantom.

Trzynaście wierszy zawartych w zbiorze zostało napisanych w okopach, na pozycjach, pod ostrzałem. Jeden wers powstał w Irpieńskim Domu Pisarzy, drugi — na „Żyrafie”, trzeci — na „Karawanhalu”, czwarty — przy Wodokanale. Dlatego właśnie te wiersze są bojowe — pachną potem, prochem i chwałą.

Serhij Martyniuk ma bardzo piękne powiedzenie:
„Jeśli nie chcesz żyć w ciemności, zapal płomień prawdy o niezwyciężonym ukraiństwie.”

Anatolij Zborowski „Historia regionu irpieńskiego”

Książka przedstawia historię miasta Irpień, a także wcześniej mu podległych miejscowości – miasta Bucza oraz osiedli Worzel, Hostomel i Kociubynśke – od czasów najdawniejszych aż do roku 2020. Jest to bezstronne i politycznie niezależne opracowanie dziejów rodzinnego kraju. Książka opiera się na dokumentach wielu archiwów, publikacjach prasowych, osobnych wydawnictwach oraz wspomnieniach mieszkańców-seniorów. Ukazano rozwój gospodarczy i kulturalny regionu oraz jego miejsce na literackiej mapie Ukrainy. W Irpieniu bowiem od 1935 roku działa Dom Twórczości Pisarzy „Irpień”. W Irpieniu powstawała i nadal powstaje literatura ukraińska. W Worzelu funkcjonuje Dom Twórczości Kompozytorów.

Sama książka jest rezultatem ponad 30-letniej pracy dyrektora muzeum. To wynik badań i walki o prawo do szerzenia wiedzy o rodzinnej ziemi wśród mieszkańców. Już w 1998 roku wydawnictwo „Univiers” wydało podręcznik Anatolija Zborowskiego dla irpieńskich szkół pod tytułem „Historia rodzinnego kraju. Przyirpień”. Później – w 2017 roku – wydawnictwo „Prometej” opublikowało uzupełnioną „Historię regionu irpieńskiego”, a w roku 2020 „Univiers” wydał już trzecią książkę.

Prezentacja odbyła się 18 września. Uzupełnione wydanie zostało opublikowane ze środków Budżetu Obywatelskiego Irpienia. Egzemplarze książek zostały nieodpłatnie przekazane bibliotekom oraz placówkom oświatowym miasta.

Mykoła Nosow „Tajemnice na dnie studni”

W 1911 roku w Irpieniu, przy ul. Pierwsza Linia (obecnie ul. Stelmacha 12), osiedliła się rodzina pisarza Mykoły Nosowa. Urodził się on w Kijowie, a w Irpieniu spędził swoje dzieciństwo, a później również młodzieńcze lata. Swoje dziecięce wrażenia, a także szczegóły własnej drogi zawodowej, pisarz przekazał w autobiograficznej książce „Tajemnica na dnie studni”. Barwnie przedstawione są w niej obrazy irpieńskiego życia początku XX wieku. Autor opowiada w książce o swoim dzieciństwie oraz o wydarzeniach, które przyszło mu przeżyć. Według słów autora, bohater powieści to on sam.

„Można tak powiedzieć, ale będzie to prawdą tylko częściowo. Pisząc, chciałem, aby czytelnicy zobaczyli w moim bohaterze nie tylko mnie, ale także samych siebie.”

„Pociągi dudnią za Irpieniem…” oraz „Irpieński Parnas”

W 1905 roku kijowski działacz społeczny i przedsiębiorca Iwan Czochołow jako jeden z pierwszych wybudował na malowniczym, wyniesionym brzegu rzeki Irpień dwupiętrową posiadłość. Od lat 20. XX wieku latem mieścił się tam związkowy dom wypoczynkowy, a w 1936 roku dawna dacza Czochołowa wraz z przyległym terenem została przekazana na własność Związku Pisarzy Ukrainy i otrzymała nazwę Domu Twórczości Pisarzy. Po II wojnie światowej powstały tam dodatkowe dwupiętrowe budynki dla twórców.

To właśnie Dom Twórczości Pisarzy stał się swoistym źródłem inspiracji dla ukraińskiej literatury — przystanią twórczości i natchnienia, spokojnego miejsca pracy, a także „Irpieńskim Parnasem”, jak z wielką miłością nazywali go sami pisarze.

Wspomnienia pisarzy o pobycie w Domu Twórczości, ich wiersze i fotografie weszły w skład książki Ołeksy Juszczenki „Pociągi dudnią za Irpieniem…” z 2003 roku. Natomiast ukraiński pisarz Wołodymyr Koskin w 2016 roku wydał w wydawnictwie „Perun” książkę „Irpieński Parnas: historyczna opowieść liryczno-humorystyczna”, w której przedstawione zostały losy pisarzy oraz ich literackich bohaterów.

Bohdan Rylski „Podróż w młodość ojca”

Wielu pisarzy mieszkało w Irpieniu nie tylko na terenie Domu Twórczości, ale także we własnych posiadłościach lub w domach swoich przyjaciół. Ukraiński poeta Maksym Rylski od wiosny 1938 do wiosny 1951 roku mieszkał i pracował w Irpieniu przy ul. Centralna 15. Latem zajmował się ogrodem przy swoich ulubionych drzewach i kwiatach albo łowił ryby w rzece Irpień. Wielu klasyków oraz młodych poetów, artystów i malarzy z wdzięcznością wspomina to niewielkie gospodarstwo, w którym odbywały się różnorodne spotkania literackie, aż do czasu, gdy Rylski przeniósł się do Hołosijiwa do nowej daczy. To właśnie tutaj napisał utwór „W moim domeczku, zielonym w Irpieniu” (1943).

Syn pisarza, Bohdan Rylski, w książce wspomnieniowej „Podróż w młodość ojca” poświęcił irpieńskiemu okresowi życia Maksyma Rylskiego i jego rodziny cały rozdział zatytułowany „W sosnowym Irpieniu”.

Ukraińscy twórcy, którzy pisali w Irpieniu

W Irpieniu powstało tyle utworów literackich, że żaden inny ośrodek o podobnej liczbie mieszkańców prawdopodobnie nie zdoła dorównać temu pisarskiemu miastu. Pisarze w swoich dziełach często zaznaczali miejsce powstania, a w ostatnim wierszu czy zdaniu niejednokrotnie widniało słowo „Irpień”.

Wołodymyr Sosjura napisał tu tomiki poetyckie „Zielony świat” i „Jaskółki na słońcu”.
Andrij Małyszko – zbiory wierszy „Za sinim morzem”, „Wiosenna księga” oraz „Co napisane przeze mnie”.
Maksym Rylski stworzył w Irpieniu poemat „Żądza”, „Sonety rybackie” oraz szereg wierszy („Młody sadek”, „Kołysała noc”, „Wiosna toczy się dymem”, „Medytacje”).
Pawło Zahrebelny – powieści „Cud”, „Pierwszy most”, „Śmierć w Kijowie”, „Jewpraksja”, „Lwie serce” oraz „Roksolana”.
Iwan Honczarenko – cykl poezji „Spotkania irpieńskie”.

Na irpieńskiej ziemi tworzyli również:
Ostap Wysznia („Myśliwskie uśmiechy”),
Leonid Pervomajski (powieść „Dziki miód”, tom wierszy „Wczoraj i jutro”),
Mychajło Stelmakh (powieści „Cztery brody”, „Chleb i sól”, „Ludzka krew nie woda”, „Wielka rodzina”, „Prawda i krzywda”, „Duma o tobie”),
Ołeksandr Dowżenko (scenariusz do filmu „Ziemia”),
Stepan Wasyłczenko (powieść „W chwastach”),
Hryhorij Koczur (zbiory przekładów poetyckich „Echo”, „Drugie echo”, „Trzecie echo”),
Dmytro Palamartczuk (tom oryginalnych wierszy „Podzwonienie”, przekłady dzieł Szekspira i Byrona),
Hryhir Tiutiunnyk (opowiadanie „Wydawali Katrię”),
Jurij Muszketyk (powieści „Hajdamacy”, „Jasa”, „Hetmański skarb”, „Serce i kamień”; opowiadania „Czarny chleb”, „Semen Palij”, „Ognie pośród nocy”),
Jewhen Hucało (tom poetycki „Zielona radość konwalii”, zbiory opowiadań „Jabłka z jesiennego sadu”, „Ludzie wśród ludzi”, powieści „Pożyczony mężczyzna”, „Prywatne życie fenomenu”),
Ołeksa Juszczenko (zbiorek „Pociągi dudnią za Irpieniem”, wspomnienia „W mojej pamięci”, tomiki „Spotkanie z pięknem”, „Kłaniam się wam”, „Słowo do przyjaciół”),
oraz Iwan Dracz („Poezje”).

W 2018 roku z okazji Dnia Miasta Irpień otrzymał wyjątkowy literacki prezent – zbiorowy tom „Rymowany Irpień”, do którego weszła twórczość 126 autorów, poświęcona Irpieniowi i Domowi Twórczości Pisarzy.

Nazar Hryhorenko
Dziennikarz